॥ श्री गणेशाय नमः ॥ ॥ श्री महालक्ष्म्यै नमः ॥

दीपावली — श्री महालक्ष्मी पूजन विधि

सम्पूर्ण एवं प्रामाणिक पूजन विधि — संकल्प से विसर्जन तक
Divine Jyotish Vaibhav · दिव्य ज्योतिष वैभव www.divinejyotishvaibhav.com
विक्रम संवत् ______ • कार्तिक कृष्ण अमावस्या
या देवी सर्वभूतेषु लक्ष्मीरूपेण संस्थिता।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः॥

दीपावली की रात्रि प्रदोष काल में श्री गणेश, श्री महालक्ष्मी, श्री विष्णु, सरस्वती, कुबेर एवं दीपराज का विधिवत पूजन किया जाता है। नीचे दी गई विधि गृहस्थ एवं व्यापारी — दोनों के लिए उपयुक्त है। पूजन आरम्भ करने से पूर्व समस्त सामग्री एकत्र कर लें तथा शान्त चित्त से, पूर्व अथवा उत्तर की ओर मुख करके आसन पर बैठें।

आवश्यक पूजन सामग्री

श्रेणीसामग्री
देव-स्थापनालक्ष्मी-गणेश की मूर्ति/चित्र, चौकी, लाल वस्त्र, कलश (तांबा/मिट्टी), आम के पत्ते, नारियल, आसन।
अर्पण सामग्रीरोली, कुमकुम, सिन्दूर, हल्दी, चन्दन, अक्षत (साबुत चावल), कलावा/मौली, जनेऊ।
पुष्पलाल एवं पीले पुष्प, कमल पुष्प, पुष्पमाला, कमलगट्टा, दूर्वा।
नैवेद्यखील, बताशे, मिठाई, लड्डू/मोदक, ऋतुफल, मेवा, पान, सुपारी, लौंग, इलायची।
दीप एवं अग्निघी के दीपक, तेल के दीपक, रुई की बत्ती, धूप, अगरबत्ती, कर्पूर।
जल सामग्रीगंगाजल, पंचामृत (दूध, दही, घी, शहद, शक्कर), पंचपात्र, आचमनी, लोटा।
विशेषबही-खाता, कलम-दवात, तिजोरी की चाबी, चाँदी/सोने के सिक्के, नोट/द्रव्य, घंटी, शंख, स्वस्तिक/रंगोली सामग्री, धन-पोटली की सामग्री।

शुभ मुहूर्त

नोट: तिथि, लग्न एवं मुहूर्त प्रतिवर्ष बदलते हैं। कृपया उस वर्ष का सही मुहूर्त अपने पंचांग अथवा www.divinejyotishvaibhav.com से अवश्य देख लें।

पूजा स्थान एवं देव-स्थापना

यजमान पूर्व अथवा उत्तर की ओर मुख करके बैठें। देवताओं की स्थापना सामने (पूर्व दिशा) की ओर इस प्रकार करें —

पू · E प · W उ · N द · S
यजमान (पूजक) का मुख पूर्व दिशा की ओर रहे।
दिशा-सूचक चित्र अनुसार: ऊपर पूर्व, नीचे पश्चिम, बायें उत्तर, दायें दक्षिण।
▲ पूर्व (East) · देव-स्थान (सामने)
◀ उत्तर (N)
दक्षिण (S) ▶
नवग्रह
मुख्य देव
गणेश · महालक्ष्मी
विष्णु · सरस्वती
षोडश मातृका
शंख · घंटा
कलश
(वरुण)
दीपराज
प्रसाद · फल
पूजन सामग्री
यजमान का आसन
(पूजक)
जल · पंचपात्र
आचमनी
यजमान — मुख पूर्व की ओर · पश्चिम (West)
नोट: उत्तर दिशा बायीं ओर तथा दक्षिण दिशा दायीं ओर रहेगी। मुख्य देव पंक्ति में बायें से — गणेश, महालक्ष्मी, विष्णु, सरस्वती क्रम रखें। कलश को देव-पंक्ति के सामने मध्य में स्थापित करें।

पूजा विधि का क्रम

  1. दीप प्रज्वलन एवं मंगलाचरण
  2. पवित्रीकरण, आचमन एवं संकल्प
  3. श्री गणेश पूजन (षोडशोपचार)
  4. शंख एवं घंटा पूजन
  5. कलश (वरुण) पूजन
  6. नवग्रह पूजन
  7. षोडश मातृका पूजन
  8. श्री महालक्ष्मी पूजन (षोडशोपचार) — सहित विष्णु एवं सरस्वती
  9. महालक्ष्मी विशिष्ट पूजा (अंग पूजा, अष्टसिद्धि, अष्टलक्ष्मी)
  10. श्री सूक्त पाठ एवं लक्ष्मी बीज मंत्र जप
  11. दीपराज पूजन
  12. कुबेर, बही-खाता एवं लेखनी-दवात पूजन
  13. धन पोटली पूजन
  14. आरती (गणेश एवं लक्ष्मी)
  15. मंत्र पुष्पांजलि, प्रदक्षिणा एवं क्षमा प्रार्थना
  16. प्रसाद वितरण
  17. विसर्जन एवं उत्थापन

॥ विस्तृत पूजन विधि ॥

1. दीप प्रज्वलन एवं मंगलाचरण

सर्वप्रथम घी का दीपक प्रज्वलित करें और निम्न मंत्र से दीप को प्रणाम करें —

शुभं करोति कल्याणम् आरोग्यं धनसम्पदाम्।
शत्रुबुद्धिविनाशाय दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते॥

गणेश स्मरण / मंगलाचरण

वक्रतुण्ड महाकाय सूर्यकोटि समप्रभ।
निर्विघ्नं कुरु मे देव सर्वकार्येषु सर्वदा॥

स्वस्ति-वाचन

ॐ स्वस्ति न इन्द्रो वृद्धश्रवाः, स्वस्ति नः पूषा विश्ववेदाः।
स्वस्ति नस्तार्क्ष्यो अरिष्टनेमिः, स्वस्ति नो बृहस्पतिर्दधातु॥

2. पवित्रीकरण, आचमन एवं संकल्प

पवित्रीकरण (स्वयं को शुद्ध करना)

हाथ में जल लेकर अपने ऊपर तथा पूजा सामग्री पर छिड़कें —

ॐ अपवित्रः पवित्रो वा सर्वावस्थां गतोऽपि वा।
यः स्मरेत् पुण्डरीकाक्षं स बाह्याभ्यन्तरः शुचिः॥
(ॐ पुण्डरीकाक्षः पुनातु।)

आचमन (जल ग्रहण)

दाहिने हाथ की हथेली में जल लेकर तीन बार पिएँ, प्रत्येक बार मंत्र बोलें; चौथी बार हाथ धो लें।

(1) ॐ केशवाय नमः। (2) ॐ नारायणाय नमः। (3) ॐ माधवाय नमः।
(हाथ धोते हुए) ॐ गोविन्दाय नमः।

संकल्प (पूजा का उद्देश्य)

दाहिने हाथ में जल, अक्षत, पुष्प एवं द्रव्य (सिक्का) लेकर, मन में अपनी कामना दोहराते हुए संकल्प लें —

ॐ विष्णुः विष्णुः विष्णुः, ॐ तत् सत्। अद्य ______ (संवत्सर) संवत्सरे, कार्तिक मासे,
कृष्ण पक्षे, अमावस्यायां तिथौ, ______ (वार) वासरे, ______ गोत्रोत्पन्नः (-त्पन्ना),
______ (यजमान का नाम) नामाहम्, मम सकुटुम्बस्य इह जन्मनि सकल-पाप-क्षय-पूर्वकम्,
धन-धान्य-समृद्ध्यर्थं, श्री महालक्ष्मी-गणेश-कुबेरादीनां पूजनम् अहं करिष्ये॥
नोट: संकल्प में अपना गोत्र, नाम, स्थान एवं उस वर्ष का वार भरें। तत्पश्चात संकल्प-जल भूमि पर छोड़ दें।

3. श्री गणेश पूजन (षोडशोपचार)

पूजा में सर्वप्रथम विघ्नहर्ता श्री गणेश का पूजन होता है। ध्यान करें —

गजाननं भूतगणादि सेवितं, कपित्थ-जम्बूफल-चारु-भक्षणम्।
उमासुतं शोक-विनाशकारकं, नमामि विघ्नेश्वर-पादपङ्कजम्॥

आवाहन

ॐ गं गणपतये इहागच्छ इह तिष्ठ।

उपचार समर्पण

उपचार / सामग्रीमंत्र
आसन (अक्षत)ॐ गं गणपतये नमः, आसनं समर्पयामि।
पाद्य (जल)ॐ गं गणपतये नमः, पाद्यं समर्पयामि।
अर्घ्य (जल)ॐ गं गणपतये नमः, अर्घ्यं समर्पयामि।
आचमन (जल)ॐ गं गणपतये नमः, आचमनीयं समर्पयामि।
स्नान (जल/पंचामृत)ॐ गं गणपतये नमः, स्नानं समर्पयामि।
वस्त्र (कलावा)ॐ गं गणपतये नमः, वस्त्रं समर्पयामि।
यज्ञोपवीत (जनेऊ)ॐ गं गणपतये नमः, यज्ञोपवीतं समर्पयामि।
पुष्पमालाॐ गणेशाय नमः, पुष्पमालां समर्पयामि।
गन्ध, अक्षत, पुष्प, दूर्वाॐ गं गणपतये नमः, गन्धं, अक्षतं, पुष्पं, दूर्वां समर्पयामि।
धूप, दीपॐ गं गणपतये नमः, धूपं दीपं दर्शयामि।
नैवेद्य (मोदक/लड्डू)ॐ गं गणपतये नमः, नैवेद्यं निवेदयामि।
ताम्बूलॐ गणेशाय नमः, ताम्बूलं समर्पयामि।

4. शंख एवं घंटा पूजन

घंटा पूजन

घंटे पर चन्दन-पुष्प अर्पित कर बजाएँ —

आगमार्थं तु देवानां गमनार्थं तु रक्षसाम्।
कुर्वे घण्टारवं तत्र देवताह्वान-लाञ्छनम्॥
ॐ घण्टायै नमः।

शंख पूजन

त्वं पुरा सागरोत्पन्नो विष्णुना विधृतः करे।
निर्मितः सर्वदेवैश्च पाञ्चजन्य नमोऽस्तु ते॥
ॐ शङ्खाय नमः।

5. कलश (वरुण) पूजन

कलश पर तिलक करें, कलावा बाँधें; हाथ में पुष्प-अक्षत लेकर वरुण देवता का ध्यान कर आह्वान करें —

ॐ तत्त्वायामि ब्रह्मणा वन्दमानस्तदाशास्ते यजमानो हविर्भिः।
अहेळमानो वरुणेह बोध्युरुशंस मा न आयुः प्रमोषीः॥

उपचार समर्पण

उपचार / सामग्रीमंत्र
पाद्य (जल)ॐ वरुणाय नमः, पाद्यं समर्पयामि।
अर्घ्य (जल)ॐ वरुणाय नमः, अर्घ्यं समर्पयामि।
आचमन (जल)ॐ वरुणाय नमः, आचमनीयं समर्पयामि।
स्नान (शुद्ध जल)ॐ वरुणाय नमः, स्नानं समर्पयामि।
वस्त्र (कलावा)दिव्याम्बरं नूतनं हि क्षौमं त्वतिमनोहरम्।
ॐ वरुणाय नमः, वस्त्रं समर्पयामि।
यज्ञोपवीत (जनेऊ)नवभिस्तन्तुभिर्युक्तं त्रिगुणं देवतामयम्।
ॐ वरुणाय नमः, यज्ञोपवीतं समर्पयामि।
गन्ध (चन्दन)ॐ वरुणाय नमः, गन्धं समर्पयामि।
अक्षतॐ वरुणाय नमः, अक्षतं समर्पयामि।
पुष्पॐ वरुणाय नमः, पुष्पं समर्पयामि।

6. नवग्रह पूजन

कलश के समीप चावल की नौ ढेरियों पर नवग्रहों का आह्वान करें —

ॐ आदित्य-नवग्रह-देवताभ्यो नमः। आवाहयामि स्थापयामि।
ॐ सूर्याय नमः। ॐ चन्द्राय नमः। ॐ भौमाय नमः। ॐ बुधाय नमः।
ॐ गुरवे नमः। ॐ शुक्राय नमः। ॐ शनैश्चराय नमः। ॐ राहवे नमः। ॐ केतवे नमः।

उपचार समर्पण (प्रत्येक पर अक्षत/पुष्प अर्पित करते हुए)

उपचार / सामग्रीमंत्र
आसन (पुष्प)ॐ आवाहित-सूर्यादि-नवग्रहेभ्यो नमः, आसनार्थे पुष्पं समर्पयामि।
पाद्य (जल)ॐ आवाहित-सूर्यादि-नवग्रहेभ्यो नमः, पाद्यं समर्पयामि।
अर्घ्य (जल)ॐ आवाहित-सूर्यादि-नवग्रहेभ्यो नमः, अर्घ्यं समर्पयामि।
आचमन (जल)ॐ आवाहित-सूर्यादि-नवग्रहेभ्यो नमः, आचमनीयं समर्पयामि।
स्नानॐ आवाहित-सूर्यादि-नवग्रहेभ्यो नमः, स्नानं समर्पयामि।
वस्त्र (कलावा)ॐ आवाहित-सूर्यादि-नवग्रहेभ्यो नमः, वस्त्रं समर्पयामि।
यज्ञोपवीतॐ आवाहित-सूर्यादि-नवग्रहेभ्यो नमः, यज्ञोपवीतं समर्पयामि।
गन्ध (चन्दन/रोली)ॐ आवाहित-सूर्यादि-नवग्रहेभ्यो नमः, गन्धं समर्पयामि।
अक्षतॐ आवाहित-सूर्यादि-नवग्रहेभ्यो नमः, अक्षतान् समर्पयामि।
पुष्पॐ आवाहित-सूर्यादि-नवग्रहेभ्यो नमः, पुष्पं समर्पयामि।
धूपॐ आवाहित-सूर्यादि-नवग्रहेभ्यो नमः, धूपमाघ्रापयामि।
दीपॐ आवाहित-सूर्यादि-नवग्रहेभ्यो नमः, दीपं दर्शयामि।
नैवेद्य (मिठाई/फल)ॐ आवाहित-सूर्यादि-नवग्रहेभ्यो नमः, नैवेद्यं निवेदयामि।
आचमनॐ आवाहित-सूर्यादि-नवग्रहेभ्यो नमः, आचमनीयं जलं समर्पयामि।
दक्षिणा (द्रव्य)ॐ आवाहित-सूर्यादि-नवग्रहेभ्यो नमः, द्रव्य-दक्षिणां समर्पयामि।

7. षोडश मातृका पूजन

सभी सोलह मातृकाओं का एक साथ पंचोपचार पूजन किया जाता है —

उपचार / सामग्रीमंत्र
आवाहन (पुष्प/अक्षत)ॐ गौर्यादि-षोडशमातृकाभ्यो नमः। इहागच्छत, इह तिष्ठत, पूजां गृहीत्वा स्थिरा भवत।
पंचोपचारॐ गौर्यादि-षोडशमातृकाभ्यो नमः। गन्धं, अक्षतं, पुष्पं, धूपं, दीपं, ताम्बूलं च समर्पयामि।
नमस्कारॐ षोडशमातृकाभ्यो नमः।

8. श्री महालक्ष्मी पूजन (षोडशोपचार)

अब मुख्य देवी श्री महालक्ष्मी का विधिवत षोडशोपचार पूजन करें। ध्यान करें —

या सा पद्मासनस्था विपुल-कटि-तटी पद्म-पत्रायताक्षी,
गम्भीरावर्त-नाभिः स्तन-भर-नमिता शुभ्र-वस्त्रोत्तरीया।
या लक्ष्मीर्दिव्य-रूपैर्मणि-गण-खचितैः स्नापिता हेम-कुम्भैः,
सा नित्यं पद्म-हस्ता मम वसतु गृहे सर्व-माङ्गल्य-युक्ता॥

आवाहन

ॐ भूर्भुवः स्वः महालक्ष्मि इहागच्छ इह तिष्ठ।
(बीज मंत्र) ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं महालक्ष्म्यै नमः।

उपचार समर्पण

उपचार / सामग्रीमंत्र
आसनॐ महालक्ष्म्यै नमः, आसनं समर्पयामि।
पाद्य, अर्घ्य, आचमनॐ महालक्ष्म्यै नमः, पाद्यं, अर्घ्यं, आचमनीयं च समर्पयामि।
पंचामृत स्नानॐ महालक्ष्म्यै नमः, पंचामृत-स्नानं समर्पयामि।
शुद्धोदक स्नानॐ महालक्ष्म्यै नमः, शुद्धोदक-स्नानं समर्पयामि।
वस्त्र / आभूषणॐ महालक्ष्म्यै नमः, वस्त्रं आभूषणं च समर्पयामि।
पुष्पमालाॐ महालक्ष्म्यै नमः, पुष्पमालां समर्पयामि।
सिन्दूर / चन्दनॐ महालक्ष्म्यै नमः, सिन्दूरं चन्दनं च समर्पयामि।
कमलगट्टा / पुष्पॐ महालक्ष्म्यै नमः, कमलगट्टं पुष्पं च समर्पयामि।
गन्ध, अक्षतॐ महालक्ष्म्यै नमः, गन्धं अक्षतं च समर्पयामि।
धूप, दीपॐ महालक्ष्म्यै नमः, धूपं दीपं दर्शयामि।
नैवेद्य (खील-बताशे)ॐ महालक्ष्म्यै नमः, नैवेद्यं निवेदयामि।
ऋतुफलॐ महालक्ष्म्यै नमः, ऋतुफलानि समर्पयामि।
ताम्बूलॐ महालक्ष्म्यै नमः, ताम्बूलं समर्पयामि।
दक्षिणाॐ महालक्ष्म्यै नमः, द्रव्य-दक्षिणां समर्पयामि।

श्री विष्णु पूजन

माता लक्ष्मी के साथ भगवान विष्णु का पूजन करें —

उपचार / सामग्रीमंत्र
आवाहनॐ विष्णवे नमः, आवाहयामि स्थापयामि।
आसनॐ विष्णवे नमः, आसनार्थे पुष्पं समर्पयामि।
पाद्य, अर्घ्य, आचमनॐ विष्णवे नमः, पाद्यं, अर्घ्यं, आचमनीयं च समर्पयामि।
स्नानॐ विष्णवे नमः, स्नानं समर्पयामि।
वस्त्र, यज्ञोपवीतॐ विष्णवे नमः, वस्त्रं यज्ञोपवीतं च समर्पयामि।
पुष्पमाला, गन्ध, अक्षत, पुष्पॐ विष्णवे नमः, पुष्पमालां, गन्धं, अक्षतान्, पुष्पं च समर्पयामि।
धूप, दीप, नैवेद्य, ताम्बूलॐ विष्णवे नमः, धूपं, दीपं, नैवेद्यं, ताम्बूलं च समर्पयामि।

श्री सरस्वती पूजन

उपचार / सामग्रीमंत्र
आवाहनॐ सरस्वत्यै नमः, आवाहयामि स्थापयामि।
आसनॐ सरस्वत्यै नमः, आसनार्थे पुष्पं समर्पयामि।
पाद्य, अर्घ्य, आचमनॐ सरस्वत्यै नमः, पाद्यं, अर्घ्यं, आचमनीयं च समर्पयामि।
स्नानॐ सरस्वत्यै नमः, स्नानं समर्पयामि।
वस्त्र, यज्ञोपवीतॐ सरस्वत्यै नमः, वस्त्रं यज्ञोपवीतं च समर्पयामि।
पुष्पमाला, गन्ध, अक्षत, पुष्पॐ सरस्वत्यै नमः, पुष्पमालां, गन्धं, अक्षतान्, पुष्पं च समर्पयामि।
धूप, दीप, नैवेद्य, ताम्बूलॐ सरस्वत्यै नमः, धूपं, दीपं, नैवेद्यं, ताम्बूलं च समर्पयामि।

9. महालक्ष्मी विशिष्ट पूजा

अंग पूजा

अक्षत/पुष्प अर्पित करते हुए माता के अंगों का पूजन करें —

ॐ चंचलायै नमः, पादौ पूजयामि।
ॐ गदाधरायै नमः, जानुनी पूजयामि।
ॐ श्रियै नमः, ऊरू पूजयामि।
ॐ कमलायै नमः, कटिं पूजयामि।
ॐ पद्मनाभप्रियायै नमः, नाभिं पूजयामि।
ॐ लोकमात्रे नमः, वक्षः पूजयामि।
ॐ हरिवल्लभायै नमः, बाहून् पूजयामि।
ॐ पद्ममुखायै नमः, मुखं पूजयामि।
ॐ कमलनेत्रायै नमः, नेत्रे पूजयामि।
ॐ महालक्ष्म्यै नमः, शिरः पूजयामि।

अष्टसिद्धि पूजा

अष्टसिद्धि माँ लक्ष्मी की ही शक्तियाँ हैं। अक्षत/पुष्प अर्पित करते हुए —

ॐ अणिमायै नमः। ॐ महिमायै नमः। ॐ गरिमायै नमः। ॐ लघिमायै नमः।
ॐ प्राप्त्यै नमः। ॐ प्राकाम्यायै नमः। ॐ ईशित्वायै नमः। ॐ वशित्वायै नमः।

अष्टलक्ष्मी पूजा

जीवन के आठ पहलुओं में समृद्धि देने वाले माँ के आठ स्वरूप —

ॐ आदिलक्ष्म्यै नमः। ॐ धनलक्ष्म्यै नमः। ॐ धान्यलक्ष्म्यै नमः। ॐ गजलक्ष्म्यै नमः।
ॐ सन्तानलक्ष्म्यै नमः। ॐ वीरलक्ष्म्यै नमः। ॐ विजयलक्ष्म्यै नमः। ॐ विद्यालक्ष्म्यै नमः।

10. श्री सूक्त पाठ एवं लक्ष्मी बीज मंत्र जप

महालक्ष्मी पूजन के पश्चात श्री सूक्त का पाठ अत्यंत फलदायी माना गया है —

ॐ हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्रजाम्।
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह॥
तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिनीम्।
यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्वं पुरुषानहम्॥
नोट: यहाँ श्री सूक्त की प्रारम्भिक ऋचाएँ दी गई हैं; सम्पूर्ण सोलह ऋचाओं का पाठ श्रेष्ठ है।

लक्ष्मी बीज मंत्र जप

कमलगट्टे की माला से कम से कम 11, 21 अथवा 108 बार जप करें —

ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये प्रसीद प्रसीद
ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं महालक्ष्म्यै नमः॥

11. दीपराज पूजन

पूजा में प्रज्वलित मुख्य दीपक (अथवा एक नया बड़ा दीपक) पर पुष्प-अक्षत चढ़ाते हुए दीपराज का आह्वान करें —

ॐ दीपो ज्योतिः परब्रह्म दीपो ज्योतिर्जनार्दनः।
दीपो हरतु मे पापं दीपज्योतिर्नमोऽस्तु ते॥
दीपराजाय नमः। आवाहयामि स्थापयामि।

पंचोपचार

ॐ दीपराजाय नमः, गन्धं, पुष्पं, अक्षतं, धूपं, दीपं, ताम्बूलं च समर्पयामि।

12. कुबेर, बही-खाता एवं लेखनी-दवात पूजन

कुबेर पूजन

ॐ कुबेराय नमः। आवाहयामि स्थापयामि।

उपचार / सामग्रीमंत्र
आसनॐ कुबेराय नमः, आसनं समर्पयामि।
पाद्य, अर्घ्य, आचमनॐ कुबेराय नमः, पाद्यं, अर्घ्यं, आचमनीयं च समर्पयामि।
स्नानॐ कुबेराय नमः, स्नानं समर्पयामि।
वस्त्र, यज्ञोपवीतॐ कुबेराय नमः, वस्त्रं यज्ञोपवीतं च समर्पयामि।
गन्ध, अक्षत, पुष्पॐ कुबेराय नमः, गन्धं, अक्षतान्, पुष्पं च समर्पयामि।
धूप, दीपॐ कुबेराय नमः, धूपं दीपं दर्शयामि।
नैवेद्य, ताम्बूलॐ कुबेराय नमः, नैवेद्यं ताम्बूलं च निवेदयामि।
दक्षिणाॐ कुबेराय नमः, द्रव्य-दक्षिणां समर्पयामि।

कुबेर प्रार्थना

ॐ यक्षाय कुबेराय वैश्रवणाय धन-धान्याधिपतये।
धन-धान्य-समृद्धिं मे देहि दापय स्वाहा॥

लेखनी-दवात (कलम-दवात) पूजन

दवात एवं कलम पर कलावा, रोली/सिन्दूर लगाकर पुष्प अर्पित करें —

(दवात — महाकाली) ॐ श्रीमहाकाल्यै नमः, पाद्यादि-उपचारं समर्पयामि।
(कलम — सरस्वती) ॐ सरस्वत्यै नमः, पाद्यादि-उपचारं समर्पयामि।

तिजोरी / बही-खाता पूजन

तिजोरी अथवा बही-खाते पर स्वस्तिक बनाकर अक्षत-पुष्प अर्पित करें —

ॐ शुभ-लाभप्रदाय नमः।

13. धन पोटली पूजन

धन-पोटली धनतेरस अथवा दिवाली की रात्रि पूजन के समय बनाई जाती है और वर्षभर समृद्धि हेतु तिजोरी में रखी जाती है।

आवश्यक सामग्री

  1. एक नया लाल/पीला रेशमी या सूती कपड़ा (लगभग 9×9 इंच)।
  2. पीली कौड़ी (5 या 7) — लक्ष्मी एवं कुबेर का प्रतीक।
  3. गोमती चक्र (5 या 7) — समृद्धि एवं सुरक्षा।
  4. कमलगट्टा (5 या 7) — लक्ष्मी प्रिय, धन का स्रोत।
  5. साबुत सुपारी (1 या 5) एवं साबुत हल्दी की गाँठ (1 या 5)।
  6. हरी इलायची एवं लौंग (5-5) — सौभाग्य एवं आकर्षण।
  7. चाँदी/सोने का सिक्का एवं कुछ नोट (श्रद्धानुसार)।
  8. थोड़े साबुत धनिया के बीज — धन-वृद्धि हेतु।

पोटली बनाने की विधि

पोटली की पूजा

पोटली को माता लक्ष्मी के चरणों के पास अथवा कुबेर के सामने रखें। मुख्य महालक्ष्मी पूजन के समय गंध, पुष्प, धूप, दीप एवं नैवेद्य इस पोटली पर भी अर्पित करें। तत्पश्चात कमलगट्टे की माला से बीज मंत्र का 11/21/108 बार जाप करें —

ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं कमले कमलालये प्रसीद प्रसीद ॐ श्रीं ह्रीं श्रीं महालक्ष्म्यै नमः॥

पोटली कहाँ रखें

नोट: पोटली को वर्षभर खोलें नहीं, न ही जमीन अथवा अशुद्ध स्थान पर गिरने दें। अगली दिवाली पर सिक्का, कौड़ी एवं गोमती चक्र गंगाजल से धोकर पुनः अभिमंत्रित कर नई पोटली में प्रयोग करें; शेष सामग्री विसर्जित कर दें।

14. आरती

घी के दीपक से पहले श्री गणेश जी की, फिर माता लक्ष्मी की आरती करें।

श्री गणेश जी की आरती

दोनों आरती (गणेश एवं महालक्ष्मी) नीचे दी गई हैं — यजमान अपनी श्रद्धा एवं परंपरा अनुसार इनमें से कोई एक, अथवा दोनों आरती कर सकते हैं।
जय गणेश जय गणेश जय गणेश देवा।
माता जाकी पार्वती पिता महादेवा॥
एक दन्त दयावन्त चार भुजा धारी।
माथे सिन्दूर सोहे मूसे की सवारी॥
अन्धन को आँख देत कोढ़िन को काया।
बाँझन को पुत्र देत निर्धन को माया॥
हार चढ़े फूल चढ़े और चढ़े मेवा।
लड्डुअन का भोग लगे सन्त करें सेवा॥
दीनन की लाज रखो शम्भु-सुतकारी।
कामना को पूर्ण करो जाऊँ बलिहारी॥

श्री लक्ष्मी जी की आरती

ॐ जय लक्ष्मी माता, मैया जय लक्ष्मी माता।
तुमको निसदिन सेवत, हरि विष्णु विधाता॥
उमा रमा ब्रह्माणी, तुम ही जग-माता।
सूर्य-चन्द्रमा ध्यावत, नारद ऋषि गाता॥
दुर्गा रूप निरञ्जनी, सुख-सम्पत्ति दाता।
जो कोई तुमको ध्यावत, ऋद्धि-सिद्धि पाता॥
तुम पाताल-निवासिनि, तुम ही शुभ-दाता।
कर्म-प्रभाव-प्रकाशिनी, भवनिधि की त्राता॥
जिस घर में तुम रहती, सब सद्गुण आता।
सब सम्भव हो जाता, मन नहीं घबराता॥
तुम बिन यज्ञ न होते, वस्त्र न कोई पाता।
खान-पान का वैभव, सब तुमसे आता॥
शुभ-गुण सुन्दर युक्ता, क्षीर-निधि जाता।
रत्न चतुर्दश तुम बिन, कोई नहीं पाता॥
महालक्ष्मी जी की आरती, जो कोई नर गाता।
उर आनन्द समाता, पाप उतर जाता॥

कर्पूर आरती

ॐ महालक्ष्म्यै नमः, कर्पूर-नीराजनं समर्पयामि।

15. मंत्र पुष्पांजलि, प्रदक्षिणा एवं क्षमा प्रार्थना

मंत्र पुष्पांजलि

हाथ में पुष्प लेकर अर्पित करें —

नाना-सुगन्धि-पुष्पाणि यथा-कालोद्भवानि च।
पुष्पाञ्जलिर्मया दत्तो गृहाण परमेश्वरि॥
ॐ महालक्ष्म्यै नमः, मंत्रपुष्पांजलिं समर्पयामि।

प्रदक्षिणा

खड़े होकर तीन अथवा सात बार परिक्रमा करें —

यानि कानि च पापानि जन्मान्तर-कृतानि च।
तानि तानि विनश्यन्ति प्रदक्षिण-पदे पदे॥

क्षमा प्रार्थना

हाथ जोड़कर क्षमा माँगें —

आवाहनं न जानामि, न जानामि विसर्जनम्।
पूजां चैव न जानामि, क्षमस्व परमेश्वरि॥
ॐ महालक्ष्म्यै नमः, क्षमा-प्रार्थनां समर्पयामि।

16. प्रसाद वितरण

सर्वप्रथम देवताओं को अर्पित प्रसाद परिवारजनों एवं उपस्थित सभी को बाँटें तथा स्वयं भी श्रद्धापूर्वक ग्रहण करें।

17. विसर्जन एवं उत्थापन

पूजा के अंत में श्री गणेश एवं माता लक्ष्मी को स्थापित रखा जाता है (इनका तुरंत विसर्जन नहीं होता)। अन्य आवाहित देवताओं — वरुण, नवग्रह, कुबेर आदि — का विसर्जन निम्न मंत्र से करें —

यान्तु देवगणाः सर्वे पूजामादाय मामकीम्।
इष्टकाम-समृद्ध्यर्थं पुनरागमनाय च॥

उत्थापन के नियम (गणेश-लक्ष्मी हेतु)

उत्थापन मंत्र (मूर्ति हटाने से पूर्व)

हाथ में अक्षत लेकर गणेश-लक्ष्मी से प्रार्थना करते हुए बोलें —

उत्थाय गच्छ देवेश! पूजामस्मात् गृहाण च।
इष्टकाम-समृद्ध्यर्थं पुनर्भूयो विसर्जनम्॥
गच्छ गच्छ सुरश्रेष्ठे! स्वस्थाने परमेश्वरि।
मया कृतां च पूजां त्वं, गृहीत्वा वरदा भव॥

उत्थापन की क्रिया

॥ श्री महालक्ष्म्यै नमः ॥

इस विधि से किया गया पूजन पूर्ण फल प्रदान करता है एवं देवताओं का सम्मान बना रहता है।

Divine Jyotish Vaibhav • www.divinejyotishvaibhav.com

॥ शुभम् भवतु ॥ · Divine Jyotish Vaibhav — दिव्य ज्योतिष वैभव · www.divinejyotishvaibhav.com